Existentialisme op de werkvloer
Normaal is: kleren aantrekken die je voor een sollicitatiegesprek kocht en in de file staan in een auto die je nog aflost, zodat je de baan kan krijgen om te kunnen betalen voor de kleding en auto, en voor het huis dat je de hele dag leeg laat staan zodat je je kunt veroorloven erin te kunnen wonen. Deze observatie van journalist Ellen Goodman illustreert prachtig de absurditeit van het moderne bestaan. We besteden een enorm groot deel van ons leven op het werk – maar waarom eigenlijk? Hoe past werk in ons bestaan? Hoe vormt – en vervormt – het ons? Dit is het soort vragen dat Mark Cole behandelt in zijn Being at Work. Ondertitel: Using Existentialism to Make Sense of Your Organisational Life.
Dat werpt de vraag op: wat is existentialisme? Deze filosofische stroming ontstond in de eerste helft van de twintigste eeuw en had haar hoogtepunt na de Tweede Wereldoorlog. Het existentialisme houdt zich bezig met het menselijk bestaan. Het is geen filosofie in de zin van een stelsel van uitspraken over (een deel van) de werkelijkheid. Het is eerder een manier van reflecteren op het eigen bestaan. De bekendste vertegenwoordiger van deze stroming is Jean-Paul Sartre, maar ook het werk van Martin Heidegger en Søren Kierkegaard wordt vandaag de dag nog veel gelezen. Een centraal uitgangspunt van de existentialistische filosofie is dat existentie voorafgaat aan essentie. Anders gezegd: de mens heeft geen vooraf gedefinieerd wezen; hij wordt bepaald door het feit dat hij bestaat en door wat hij met dat bestaan doet.
Vrijheid, keuze, betekenis
Een van die dingen die hij met dat bestaan doet is dus werken. Cole ontleedt dit thema in zeven toegankelijke, essayistische hoofdstukken. Hij is niet bang om veel vanuit zijn eigen ervaring te spreken. Openlijk beschrijft Cole hoe hij een angststoornis overhield aan de coronapandemie, en hoe de existentiële gesprekken met zijn psycholoog hem daar uit hebben geholpen. Die reflectie deed hem beseffen dat hij het grootste deel van zijn werkende leven onbewust de keuze had gemaakt om de vrijheid uit handen te geven om zijn eigen leven vorm te geven. Pas toen hij zich geconfronteerd zag met zijn eigen sterfelijkheid, besefte hij dat werk meer kan en mag zijn dan datgene wat je doet om je kleren en auto en huis te kunnen betalen.
Maar hoe kan het existentialisme ons dan concreet helpen op de werkvloer? Ten eerste maakt het ons bewust van de vrijheid die we als mens hebben. Het is verleidelijk om van negen tot vijf op te komen dagen op kantoor en zonder morren mee te gaan met de waan van de dag. Maar bij elke van hogerhand opgelegde beslissing, heb je als werknemer de keuze: accepteer ik deze kritiekloos of ga ik hier tegenin? Dit is heus niet altijd eenvoudig om te doen. Zeker in psychologisch onveilige werkcontexten kan het aanvoelen alsof er geen keuze mogelijk is, alsof je gedwongen bent om altijd ja te knikken. Maar wie zichzelf dat wijsmaakt, leeft, in de woorden van Sartre, te kwader trouw. Een mens is absoluut vrij en heeft altijd een keus. Wat hem hooguit ontbreekt is de moed om te staan voor die keus. En deze hoeft overigens niet beperkt te blijven tot de werkvloer zelf: het kan ook een keus zijn om een ander werk te zoeken, als de richting van de organisatie niet langer strookt met dat waar jij als mens voor staat of wil staan.
Dit besef stelt je als werknemer in staat om je eigen betekenis te creëren op het werk, eentje die voortkomt uit jouw eigen keuzes. Hoe vaak laten werknemers wel niet betekenis aan zich opleggen? Ze gaan leven naar hun functietitel en voegen zich naar de verwachtingen die daarbij komen kijken. Nu hoeft dat niet per se problematisch te zijn, als dat in volle overtuiging gebeurt. Maar het zou ook kunnen voortkomen uit angst om ontslagen te worden of een behoefte om in een team te passen. Of, gewoon, omdat het zo hoort. En die observatie geldt niet alleen voor het eigen werk. Managers zouden zichzelf bijvoorbeeld ook af kunnen (en moeten!) vragen: leg ik betekenis op aan mijn ondergeschikten, of stel ik hen in staat om vanuit hun eigen ideeën en ervaringen nieuwe betekenissen te creëren op de werkvloer? Geef ik hen de kans hun authentieke zelf te zijn?
Rollen
Being at Work is een doorleefd pleidooi voor existentiële reflectie op de rol van werk in je leven. Het is een aanrader, met name voor hen die op hun werk in slaap gesukkeld zijn en al tijden geen voldoening meer uit hun baan putten. Het existentialisme, bewijst Cole, heeft voor deze groep belangrijke lessen te leren over het leven in het algemeen en het werkleven in het bijzonder. Hij roept zijn lezer op verantwoordelijkheid te nemen en bewust te kiezen voor de baan, het leven en het bestaan waar zij voor staan.
Maar toch, het is verleidelijk om daarin door te schieten. Cole maakt bijvoorbeeld bezwaar tegen het idee dat je op het werk een bepaalde rol speelt. Dat is terecht wanneer de invulling van die rol fundamenteel botst met het soort persoon dat je wil zijn. Maar een rol spelen betekent niet per se het aannemen van een totaal ander persona zodra je de drempel van je werk over stapt. Een rol toebedeeld (en geaccepteerd) hebben, betekent: verantwoordelijkheid dragen. En wie het salaris aanneemt, heeft een professionele en morele verplichting die verantwoordelijkheid zo goed mogelijk te dragen. Het is nu eenmaal een feit dat je betaald wordt om een bepaalde functie te vervullen, niet om jezelf te zijn. De uitdaging is: die rol op zo’n manier spelen dat deze aansluit bij de persoon die je wil zijn.
Het existentialisme kan makkelijk opgevat worden als vrijbrief om te doen waar jij zelf zin in hebt, om je van je professionele verantwoordelijkheden te kwijten. Nu is er niets mis mee om te doen waar je zin in hebt, maar het is onrealistisch te verwachten dat iemand daar, zonder tegenprestatie, de kosten voor op wil brengen. Dat is geen argument tegen het existentialisme als zodanig, zelfs niet tegen de populaire weergave ervan in Being at Work: het is een argument vóór het goed doen van je werk. Maar dat zegt misschien iets over het soort persoon dat ik wil zijn.
Deze recensie verscheen oorspronkelijk op Boekenkrant.com.